Dijital Müzik Üretiminde Sampler Teknolojisi: Kayıt ve Sampling Yöntemleri

Sampling (örnekleme) yöntemini sadece hip-hop tarzında duymuyoruz. Popüler müzikte elektronik müziğe kadar dinlediğiniz birçok parçada fark edebilirsiniz.

Dijital sampler yöntemini en basit biçimde şu şekilde tanımlayabiliriz. Ses kayıtlarını dijital olarak kaydedip bu kayıtları hafızasında depolayan ve sonrasında farklı perdelerde bu kayıtları tetikleyerek geri oynatabilen bir elektronik müzik aleti ya da yazılım olarak biliniyor. 

Sampler tamamen sıfırdan osilatörler ile dalga formu üreterek ses yaratan geleneksel synthesizer’lardan farklı olarak görülüyor. 

Synthesizer (sentezleyici) ses üretiyor. Sampler ise var olan bir sesi alıp o sese yepyeni müzikal görevler yüklemenize olanak tanıyor. Sampler bu özelliğiyle beraber bir yandan da yaratıcı ses tasarımı için bir oyun alanı da sunmuş oluyor.

Sampler ile bir çello notası, insan konuşması ya da bir doğa sesini aslına sadık kalarak kaydedebiliyorsunuz. Sonrasında ise bu sesi MIDI ya da klavye/ped ile farklı perdelerde kontrol ederek farklı biçimlerde çalabiliyorsunuz. 

Enstrüman sesleri sampling yapılırken (örneklenme) sesin tını, tuşe hassasiyeti ve artikülasyon gibi özelliklerini koruyarak geniş bir nota aralığında aslına da uygun bir şekile yeniden üretilmesi amaçlanıyor.

Sampling Teknolojisinin Ortaya Çıkışı ve Gelişimi

Sampling’in geçmişi dijital teknolojinin de öncesine kadar dayanıyor. 1940’ların sonlarından Fransız besteci Pierre Schaeffer günlük hayatta karşılaştığı buluntu sesleri manyetik bantlar üzerine kaydediyor. Sonrasında bunları kesip birleştiriyor. Ve böylece sesleri döngüye alarak yeni kompozisyonlar oluşturuyor.

Musique Concrète (somut müzik) akımını da bu şekilde başlatmış oluyor. Bu akımla sesin kesilip dönüştürüldüğünde müzikal bir yapı taşı olabileceği görülmüş oluyor. Yine de henüz o sırada enstrümanlardan gelen ses üzerine bir deneme yapılmamıştı.

Enstrümanlar 1960’larda devreye giriyor. Enstrümanlar manyetik bantları mekanik bir klavye ile tetikleyebiliyor. Bu tarz enstrümanlardan en öne çıkanlarından biri Mellotron (1963). Her tuşun altında bağımsız bir bant şeridi barındırıyordu ve bir tuşa bastığınızda bant okuma kafası hareket halindeki banda temas ediyordu. Örneğin gerçek bir flüt ya da koro kaydını sekiz saniye boyunca çalabilme kapasitesindeydi.

Bu karmaşık sistemlerde akortlar kolayca kaçabiliyordu ve ses aralıkları da en fazla üç oktavla sınırlanıyordu. Farklı bir ses çalmak da çok kolay değildi. Bunun için enstrümanın içindeki bant setinin fiziksel değişimi gerekli oluyordu.

Dijital teknolojilerin gelişmesiyle beraber sampling süreci de artık daha pratik ve erişilebilir bir hal aldı. İlk sampling denemeleri ve çalışmaları örneklerini 1969 yılında  Londra’da Peter Grogono (yazılım), David Cockerell (donanım) ve Peter Zinovieff (sistem tasarımı) tarafından geliştirilen EMS Musys sistemi üzerinde görülüyor.

İki adet PDP-8 mini bilgisayar üzerinde çalışacak şekilde ve hızlı A/D (Analogdan Dijitale) ile D/A (Dijitalden Analoğa) dönüştürücüleri olan bir sistem bu. Harrison Birtwistle, 1971-1972 yılları arasında ilk dijital örnekleri 1975’te yayınladığı "Chronometer" isimli eseri için kaydetti.

Araçlar ve teknoloji gelişerek günümüzdeki halini aldı.

Aşağıdaki bölümlerde biraz daha dijital sampler şu an nasıl çalışıyor ve donanım özellikleri, temel kavramlar neler bunlara bakacağız.

Dijital Sampler Nasıl Çalışıyor?

Dijital sampler’ın çalışma prensibini üç temel hareket ile inceleyebiliriz. Kayıt, haritalama ve sesi işleme olarak süreçlere ayırmak mümkün.

Sınıflandırma ve Özellikleri

Donanımsal ya da yazılımsal bir sampler incelerken nelere dikkat edebilirsiniz?

Polifoni (Polyphony)

Polifoni ile sampler’ın aynı anda kaç bağımsız sesi ya da notayı çalabildiğini keşfedebilirsiniz. Polifoninin kritik bir kriter olmasının sebebi akorların ve üst üste binen ses katmanlarının kesilmeden duyulmasının amaçlanması.

Örnekleme Alanı (Sample Space/Memory)

Sampler’ın yükleyebileceği ya da kaydedebileceği maksimum bir ses boyutu olur. Bunu RAM veya depolama üzerinden sampling (örnekleme) alanı olarak ölçebilirsiniz. Eski donanımlarda bellek maliyetleri yüksek olduğu için bu örnekleme alanı da megabaytlar seviyesinde kalıyordu. Günümüzde gigabaytlarla ölçülebiliyor.

Kanallar (Channels)

MIDI kanallarının ve ses çıkışlarının sayısı ile farklı enstrümanları ya da sesleri bağımsız olarak yönlendirme şansı bulabilirsiniz.

Bit Derinliği ve Örnekleme Hızı (Bit Depth & Sample Rate)

Analog ses dalgasını dijitale dönüştürebilen A/D çeviricilerin çözünürlüğünü bu şekilde tanımlayabiliriz.

44.1 kHz, 48 kHz, 96 kHz veya 192 kHz örnekleme hızlarına modern sistemlerde rastlamak çok mümkün. Genelde 16, 24 veya 32-bit derinliklerinde çalışıyorlar. Hem daha yüksek değerlerle daha fazla esneklik sunuyorlar hem de daha fazla depolama alanına ihtiyacınız olabiliyor.

Kavramlar ve Sampling Teknikleri

Keymapping (Klavye Haritalama)

Bir ses örneğini klavye üzerinde belirli bir tuş aralığına atadığınızda klavye haritalama işlemini gerçekleştirmiş oluyorsunuz.

Sampler alınan MIDI notası bilgisine göre sesi hem hızlandırabilir hem de yavaşlatabilir. Bu şekilde de perdeyi kaydırma ihtimali var. Mesela C3 notasında kaydettiğiniz bir keman sesini klavyede çaldığınızda nota yükseldikçe örnek (Sample) da hızlanacak. Aynı şekilde nota düştükçe de yavaşlayacak ve uzayacak.

Multisampling (Çoklu Örnekleme)

Tek bir ses örneğini tüm klavyeye yaydığınız zaman özellikle de uç perdelerde yapay sonuçlarla karşılaşabilirsiniz. Bunu engellemek için yapabilecekleriniz var. Akustik bir enstrümanın farklı perdelerdeki notaları tek tek kaydedebilirsiniz. Bunları da sonrasında klavyedeki ilgili bölgelere yerleştirmeyi seçebilirsiniz. Bu şekilde sorun yaşamadan ilerlersiniz.

Profesyonel ses kütüphanelerinde genelde her küçük üçlü aralıkta bir sample alınarak bölgeler oluşturuluyor. Bu nedenle de sonuç olarak elde edilen enstrüman daha gerçekçi tınlıyor.

Velocity Layering (Dinamik Katmanlama)

Gerçek enstrümanlar için perde tek değişken değil. Enstrümanın çalınış sertliği de tınısal olarak etkili oluyor. Sampler için değerlendirildiğinde bu durum aynı tuşa farklı vuruş güçlerinde farklı örneklerin tetiklenmesi gerçekleştirildiğinde çözülebilir. Sert vuruşlara parlak ve keskin sample’lar, yumuşak vuruşlara ise koyu ve sakin sample’lar atanarak bu işlem devam ettirilebilir.

Looping (Döngüye Alma)

Döngüye alma işlemini RAM ve depolama alanından tasarruf etmek için kullanabilirsiniz. Kısa bir ses örneğinden sonsuz uzunlukta sustained yani uzayan sesler elde etmek amacıyla da yararlanmak mümkün.

Döngü (loop) noktalarında klik seslerini önlemenin yolları var. Döngünün elektrik sinyalinin sıfır olduğu noktalardan başlatılması denenebilir. Ve ayrıca döngü sonu ile döngü başı arasında yumuşak geçiş sağlayan çapraz geçiş algoritması da klik seslerini engelleyebileceğiz yöntemler arasında yer alıyor.

Zarf Şekillendiriciler (ADSR Envelopes) ve Modülasyon 

Döngüye giren sesin sönümlenmesini ya da karakterini şekillendirmek amacıyla sentezleyicilerde neler kullanabilirsiniz?

- Attack (Atak)

- Decay (Düşüş)

- Sustain (Sürdürme)

- Release (Bırakma) 

- LFO (Düşük Frekans Osilatörleri)

- Filtreler

Müzik Üretiminde Sampling’den Nasıl Yararlanabilirsiniz?

Müzik üretirken sampling tekniğini kullandığınızda yaratıcılığınıza farklılıklar katabilirsiniz. Sampling ile müzik üretmede pratik bir iş akışı nasıl olabilir aşağıda inceleyelim.

Hedef Belirleme ile Fikir Geliştirme

Projenizin ihtiyacını belirleyerek başlayabilirsiniz. İdeal olarak sizce ritmik bir davul break’i mi yoksa melodik vokal kesiti mi gerekiyor? Ya da arada derinlik katacak atmosfer bir katman mı eklemeyi hedefliyorsunuz?

Ses Toplama

İstediğiniz tarzda sesleri sample’lamak için bazı plaklara göz atabilirsiniz. Ya da sample kütüphanelerindeki telifsiz sesleri dinleyip karar verebilirsiniz. Splice gibi sitelerde bunu kolayca yapabilirsiniz. Veya telefonunuzla kolayca dışarıdaki doğa sesleri ya da herhangi bir eşyanın hoşunuza giden sesini kaydedebilirsiniz.

Ses Aktarımı

Bu aşamada artık ses dosyalarınızı DAW programınızın zaman çizelgesine sürükleyebilirsiniz. Veya sampler yazılımınız donanımınız varsa bunların hafızasına yükleyebilirsiniz. Eğer ses dosyalarınızı düzenli bir şekilde isimlendirir ve taglerseniz daha sonra da bu dosyalara erişip kullanmanız daha kolay olabilir.

Tempo ile Zaman Eşleme

Ritmik bir döngü tercih ettiğiniz zaman projenizin temposuyla (BPM) uyuşması da önemli oluyor. Artık birçok DAW programında ve sample’larda sesin perdesini bozmadan ve temposunu değiştiren gelişmiş zaman esnetme algoritmaları bulunduğu için bu konuda çok zorlanmayabilirsiniz. 

Bu sırada sesin yapay tınlamaması önemli bir detay olabilir. Yine de lo-fi gibi bazı türlerde aksine yapay seslerden yararlanmak da mümkün.

Tonu Tespit Etme ve Nota

Melodik sample’ların projenizin tonuyla uyumlu olması oldukça kritik bir konu. Sesi ince ya da kalın perdeler yönünde kaydırarak projenizin tonuna adapte etmeyi deneyebilirsiniz. Birkaç yarı tonluk kaydırmak doğal olarak duyulabileceği için bunu çok sorun etmenize gerek yok.

Şarkı Tonu Bulma: Ton, Karar Sesi ve Akort Bulma Yöntemleri

Kesme ve Yeniden Düzenleme

Sesi olduğu gibi çalmak yerine deneyebileceğiniz bir yöntem bulunuyor. Sesi vurmalı vuruşlarına ya da nota başlangıçlarına göre daha küçük parçalara ayırarak ilerleyebilirsiniz.

Bu küçük parçaları sampler’ınızın pedlerine atayarak yeniden bir ritim ya da melodi dizilimi yazarak daha özgün bir şekilde müzik üretebilirsiniz. Bu yöntem sayesinde durağan bir döngü artık tamamen size ait özgün bir performansa dönüşmüş olabilir.

Miks ve Frekanslar

Sample’lanan seslerde genelde orijinal kayıtlardan bası gürültüler gelebiliyor. Ya da stereo genişlik veya fazla reverb’ler bulunabiliyor. Bunları editlemek için koruyucu bir EQ’dan yararlanabilirsiniz. Kick davuluna yer açmak amacıyla düşük frekansları kesebilirsiniz. Ya da vokallerin ön plana çıkmasını istiyorsanız parlak frekansları kesebilirsiniz.

Eğer gerekli buluyorsanız yan zincir kompresyonu ile sample’ı her kick vuruşunda hafifçe baskılayabilirsiniz. Bu sayede mikste nefes almasını mümkün kılmış olursunuz.

Tetikleme ve Canlı Performans (Triggering)

Sample’ları tetiklerken one shoot ya da sustain/loop olarak geçen modları seçebilirsiniz. Donanım cihazlarında ped hassasiyetinden de yararlanmak mümkün. Ritminize insani bir his kazandırabilirsiniz. Dokunarak çalma tekniğiyle (finger drumming) canlı davul da çalmayı deneyebilirsiniz.

İleri Düzey Sampling Teknikleri Neler?

Hem dışarıdan ses alabilir hem de kendi ürettiğiniz sesleri de tekrar sample’layabilirsiniz. Benzersiz ve sınırsız bir ses tasarım aracı olarak bu teknikten de yararlanabilirsiniz.

Donanım Sınırları ve Sesleri Katmanlamak

Birçok donanım sequencer’ı ya da sempler’ında parça sınırlaması bulunuyor. Diyelim ki farklı sentezleyici seslerini bağımsız kanallarda hazırladınız. Bunları tek bir kanala kaydettiğinizde donanımınızın sınırlarını aşarak daha karmaşık ve hibrit sentetik tınılar oluşturabilir, yaratıcılığınızı destekleyebilirsiniz..

Limitler ve Geçişler

Elektron Digitakt ya da Pioneer Toraiz SP-16 gibi birçok donanım cihazının sınırı 64 adım. Bunu aşmak için ne yapabilirsiniz?

Kick, snare gibi perküsyon unsurlarını hem karmaşık hem de özgün bir düzende programlarsanız sonrasında da bu hareketli ritmi tek bir pedin altına uzun bir örnek halinde kaydetme fırsatınız olabilir. Hem de bu işlem sırasında kanalları canlı olarak sessize alıp tekrar sesini açabilirsiniz. Bu şekilde ulaştığınız sample’a canlı performans havası katmak mümkün.

Deneysel Granüler Dokular

Granüler sentez ile sesleri çok küçük taneciklere bölmeyi deneyebilirsiniz. Sonra bir araya getirerek yepyeni dokular ürettiğiniz bir teknik.

Çoklu kanal kayıtlarınızı çok küçük döngülere dönüştürebilirsiniz. Sample başlangıç noktasını da gerçek zamanlı değiştirdiğiniz zaman sinematik atmosferden farklı ses manzaralarına kadar çeşitli şekilde ses tasarımı yapabilirsiniz.

Projenin Sadeleşmesi ve CPU Tasarrufu

DAW programınızda çalışırken onlarca sanal enstrüman kanalı çalıştırdığınızda işlemciniz (CPU) bu işlemler kaldıramayabilir. Eğer hazırladığınız davul, bas ya da synth döngülerini tek bir ses kanalına tekrar sampling yaparsanız bunun sonucunda ekranınızdaki karmaşa giderilmiş olur.

Sanal Enstrüman ile Gerçek Enstrüman Deneyimi Arasındaki Farklar

Bir yandan da işlemci gücü rahatlayabilir. Ulaştığınız bu ses dosyasını sonrasında kolay bir şekilde hem tersine çevirebilir hem de yavaşlatıp yeni versiyonlar yaratabilirsiniz.

Müzik Prodüksiyonunda Neden Sampling?

Müzik üretiminde en çok dönüştürücü etkisi olan sanatsal akımlar arasında sampling de yer alıyor. Hip-Hop’tan UK garage türlerine kadar sampling kültürü ile yükselen birçok müzik türü var.

En Çok Örneklenen Ritim Kalıbı

The Winstons grubunun B-side şarkısı “Amen, Brother”da yer alan altı saniyelik davul solosu en çok sample’landığı bilinen kesitlerden biri. Binlerce kez kesilip hızlandırılarak The Prodigy’den David Bowie’ye kadar farklı müzisyenlerin kullandığı en çok çalınan ritim kalıbı olarak biliniyor.

Nostaljik Etki

Sample ile müzik üretmenin nostaljik bir tarafı da var. Eski bir soul plağını dinlemek bu cızırtılı sesi şarkınıza eklemek geçmişi günümüze taşımanıza yardımcı olabilir.

Donanım ve Yazılım Olarak Hangi Araçları Kullanabilirsiniz?

Hani araçları kullanarak sampling yapabilirsiniz?

Donanım Sampler'ları (Hardware)

Bilgisayar ekranı dışında bir cihazla çalışmayı tercih ediyorsanız fiziksel bir donanım seçerek sample yapabileceğiniz alternatifleri değerlendirebilirsiniz.

Teenage Engineering PO-33 K.O! (~94€)

Yerleşik mikrofonu bulunuyor. Kredi kartı boyutunda bir cihaz. Hafızası da kısıtlı ancak bu kısıtlamayla daha zorlu ve yaratıcı üretimler de yapabilirsiniz.

Teenage Engineering EP-133 K.O. II (~328€) 

Yerleşik hoparlör, dahili efektler ve kullanışlı bir yapısı var. Yolculuklarda bile ritim yazabileceğiniz bir performans cihazı olarak biliniyor.

Elektron Digitakt II (~937€)

16 kanallı sequencer yapısı ve sampler motoru en çok tercih edilen cihazlardan biri olmasının sebeplerinden.

Akai Pro MPC Key 37 (~749€)

Burada geleneksel MPC ped ile sequencer çizgisi ön plana çıkıyor. Partisyonları çalarak yazmayı tercih edenler için 37 tuşlu bir klavyesi avantaj sunuyor.

Yazılım Sampler'ları (Software)

DAW stüdyo yazılımınızda çalışırken sınırsıza yakın bir bellek alanınız oluyor. Bu programlarda müzik üretirken sample yapmanızı sağlayan bazı yazılımlara bakalım.

Native Instruments Kontakt

Native Instruments Kontakt sample’lanmış orkestral kütüphaneler sunuyor. En güçlü endüstriyel standartlar arasında.

Serato Sample 2.0

Plaklardan melodi kesmek Serato Sample 2.0 ile kolay bir sürece dönüşüyor. Ayrıca gelişmiş berde ve zaman algoritmaları da mevcut.

Dahili DAW Sampler'ları

DAW programlarının içinde de kendi sampler yazılımları yer alıyor. Ableton Live’da Sampler, Logic Pro’da Quick Sampler ya da FL Studio’da SliceX gibi profesyonel olarak sampling yapabileceğiniz seçenekler bulunuyor.

Sampling Konusunda Kendinizi Nasıl Geliştirebilirsiniz?

Hem teknik olarak bazı beceriler hem de sanatsal bir vizyon ile kas hafızası bu yolculukta sizi ileriye taşıyacak detaylar arasında yer alıyor.

Kısıtlamalar olsa da imkanınız dahilinde olabildiğince yaratıcı sample’lar üretmeyi deneyebilirsiniz. Kendi kayıtlarınızla saatlerce harcayıp şarkınıza uygun örnekler üretebilirsiniz.

Ped tabanlı donanımlarla çalışarak tuşlarla canlı çaldığınız ritimler üzerinde çalışabilirsiniz.

Sampling’de Telif Hakları

Ticari bir üretim yapıyorsanız telif konusunda sampling yaparken dikkatli olmanız gereken konular da olabilir. Şarkıların master hakları ya da kompozisyon hakları gibi izinler konusunda da araştırma yapmanız gerekebilir.